Topraklama kablosu ve topraklı priz: renk, kesit ve bağlantı

Kısa cevap: Topraklama kablosu (koruma iletkeni, PE) sarı-yeşil renklidir ve başka hiçbir iş için kullanılmaz. Faz kahverengi, siyah ya da gri, nötr mavidir. Yaygın uygulamada PE kesiti 16 mm²'ye kadar faz kesitine eşittir; priz hattında 2,5 mm², aydınlatmada 1,5 mm². Topraklı prizde iki yanda metal topraklama tırnakları bulunur. Prizde toprak yoksa nötrle köprü yapılmaz; tesisatı yetkili elektrikçi düzeltmelidir.

Kablo renkleri: faz, nötr ve toprak

Türkiye'de ve Avrupa'da kablo renkleri IEC 60446 ve onun yerini alan HD 308 (IEC 60445) esasına göre kullanılır:

• Faz: Kahverengi. Trifaze hatlarda üç faz için kahverengi, siyah ve gri.
• Nötr: Mavi.
• Koruma iletkeni (toprak, PE): Sarı-yeşil.

Sarı-yeşil yalnız koruma iletkenine ayrılmıştır; faz ya da nötr olarak kullanılamaz. Aynı şekilde mavi kablo faz olarak kullanılmamalıdır. Eski tesisatlarda farklı renkler görülebilir ya da daha önce yapılan bir tadilatta renk kuralına uyulmamış olabilir. Bu yüzden renge bakarak işlem yapmayın; hangi iletkenin ne olduğunu yetkili elektrikçi ölçerek doğrular. Trifaze hattın evinizde olup olmadığını anlamak için evde trifaze var mı rehberine bakın.

Topraklama kablosu kaç mm olmalı?

Koruma iletkeninin görevi, bir arızada büyük akımı sigorta ya da kaçak akım rölesi açana kadar güvenle taşımaktır. Bu yüzden kesiti faz iletkeninden bağımsız düşünülmez. Yaygın uygulama şöyledir:

• Faz kesiti 16 mm²'ye kadar: PE kesiti faz kesitine eşit.
• Faz kesiti 16–35 mm² arası: PE genellikle 16 mm².
• Faz kesiti 35 mm²'nin üzerinde: PE genellikle faz kesitinin yarısı.

Konutta bunun pratik karşılığı:

• Aydınlatma hattı (1,5 mm²): Toprak da 1,5 mm².
• Priz hattı (2,5 mm²): Toprak da 2,5 mm².
• Fırın, klima, şarj cihazı gibi yüksek güçlü hatlar (4–6 mm² ve üzeri): Toprak da aynı kesitte.

Hazır NYM ve benzeri çok damarlı kablolarda sarı-yeşil damar zaten faz kesitine eşit gelir. Pano ile topraklama elektrodu arasındaki bağlantı ve ana bağlantılar projeye göre seçilir. Kesit hesabının ayrıntısı için kablo kesiti hesabı rehberine bakın. Kesin değerleri yürürlükteki yönetmelik ve tesisat projesi belirler.

Topraklama kablosu nereye bağlanır?

Topraklama bir zincir gibi çalışır; halkalardan biri kopuksa koruma yoktur:

1. Topraklama elektrodu: Binanın temel topraklaması ya da toprağa çakılan kazık. Bkz. temel topraklaması nasıl yapılır.
2. Ana topraklama barası: Elektrottan gelen iletken, bina ya da daire panosundaki toprak barasına bağlanır. Su, doğalgaz borusu gibi metal tesisatlar da buraya bağlanır (ana potansiyel dengeleme).
3. Dağıtım: Panodaki her hattın sarı-yeşil damarı toprak barasından çıkar.
4. Uç nokta: Prizdeki topraklama klemensi, armatürün ve cihazın metal gövdesindeki toprak vidası.

Sarı-yeşil kablo hiçbir zaman nötr barasına, nötr klemensine ya da prizin nötr ucuna bağlanmaz. Panodaki düzen için ev sigortası ve elektrik panosu rehberine bakabilirsiniz.

Banyoda potansiyel dengeleme

Banyo, su ve çıplak tenin bir araya geldiği için en riskli yerdir. Burada küvet, duş teknesi, metal su ve ısıtma boruları gibi iletken parçalar ek bir sarı-yeşil iletkenle birbirine ve toprağa bağlanır (tamamlayıcı potansiyel dengeleme). Amaç, arıza anında iki metal yüzey arasında tehlikeli gerilim farkı oluşmamasıdır. Banyodaki armatür ve priz seçimi için banyo aydınlatması ve IP bölgeleri rehberine bakın.

Topraklı priz nasıl anlaşılır?

Türkiye'de kullanılan topraklı priz Schuko tipidir. Anlamanın yolları:

• Görünüş: Topraklı prizde, fişin girdiği yuvanın iki yanında (üst ve alt kenarda) metal topraklama tırnakları bulunur. Topraklı fişte de iki yanda metal şeritler vardır.
• Topraksız priz: Yalnız iki delik vardır, yanlarda metal tırnak yoktur.
• Önemli uyarı: Prizde tırnak olması, arkasında toprak kablosunun bağlı olduğunu göstermez. Eski binalarda topraklı priz takılmış ama toprak klemensi boş bırakılmış olabilir.
• Priz test cihazı: Hırdavatçılarda satılan ışıklı test fişleri toprak bağlantısının olup olmadığını gösterebilir, ama topraklamanın ne kadar iyi olduğunu (direncini) ölçmez.

Kesin sonuç için yetkili elektrikçi ölçüm yapar. Ölçüm yöntemleri ve direnç değerleri topraklama nedir, nasıl ölçülür rehberinde anlatılıyor.

Prizde toprak yoksa ne yapılmamalı?

• Nötrle köprü yapılmaz: Prizin toprak klemensini nötr klemensine bağlamak ("klasik sıfırlama") eski ve tehlikeli bir uygulamadır. Nötr kopar ya da faz ile nötr yer değiştirirse cihazın metal gövdesine doğrudan faz gelir; dokunan kişi çarpılır. Bu yapılmamalıdır.
• Kalorifer ya da su borusuna bağlanmaz: Borular plastik ekli olabilir, topraklama yolu belirsizdir ve borulara dokunan herkesi tehlikeye atar.
• Topraksız uzatma ya da adaptörle topraklı cihaz kullanılmaz: Çamaşır makinesi, fırın, şofben gibi metal gövdeli cihazlar topraklı prize takılmalıdır.
• Kaçak akım rölesi tek başına çözüm değildir: Röle can güvenliği için şarttır ve topraksız eski tesisatta önemli bir koruma sağlar, ama topraklamanın yerini tutmaz. Röle seçimi için kaçak akım rölesi tipleri.

Toprak hattı olmayan eski bir tesisatta doğru çözüm, panodan prizlere sarı-yeşil iletkenli yeni kablo çekmek ve binanın topraklamasını kontrol ettirmektir. Kapsamlı yenileme için ev elektrik tesisatı yenileme rehberine bakın.

Şarj cihazında topraklama neden şart?

Elektrikli araç şarj cihazı uzun süre yüksek akım çeken, metal araç gövdesine bağlanan bir cihazdır. Şarj cihazları ve araçlar toprak bağlantısını denetler; toprak yoksa ya da zayıfsa çoğu şarj başlatmaz ya da hata verir. Wallbox hattı kendi sigortası, kaçak akım rölesi ve faz kesitine uygun topraklama iletkeniyle çekilmelidir. Ayrıntılar evde elektrikli araç şarjı rehberinde. Bursa'da wallbox kurulumunda topraklamayı keşifte kontrol ediyoruz: şarj istasyonu kurulumu.

Kimin yapması gerekir?

Toprak kablosu bağlamak, prizi değiştirmek ya da pano bağlantısına müdahale etmek elektrik çarpması ve yangın riski taşır. Bu işleri enerjiyi kesip ölçerek yetkili elektrikçi yapmalıdır. ENGN olarak Bursa'da yeni binalarda temelden itibaren elektrik tesisatı yapıyoruz; villa ve müstakil evlerde topraklama da işin bir parçasıdır: villa elektrik tesisatı. Sigorta, kaçak akım rölesi ve parafudr gibi malzemeler Nilüfer'deki mağazamızda ve sitemizde.

• → Topraklama nedir, nasıl ölçülür?
• → Temel topraklaması nasıl yapılır?
• → Kaçak akım rölesi ürünleri