Kaçak akım rölesi neden atar? Sürekli atıyorsa ne yapılır?

Kısa cevap: Kaçak akım rölesi, hattan giden ve dönen akım arasında fark olduğunda, yani akımın bir kısmı toprağa ya da bir insanın üzerinden kaçtığında atar. 30 mA'lik bir röle, standart gereği bu fark yaklaşık 15 ile 30 mA arasına ulaştığında devreyi açar. En sık sebepler nemlenmiş priz, buat ya da dış mekân armatürü; izolasyonu bozulmuş rezistanslı cihazlar (termosifon, çamaşır ve bulaşık makinesi, fırın); nötr ile toprağın bir yerde birleşmesi ve çok sayıda cihazın küçük kaçaklarının toplanmasıdır. Röle sürekli atıyorsa önce bütün cihazları fişten çekin, sonra sigortaları tek tek açarak sorunlu hattı bulun. Röleyi asla iptal etmeyin ya da köprülemeyin; kalan işler yetkili elektrikçinin işidir.

Kaçak akım rölesi nedir, nasıl çalışır?

Kaçak akım rölesi (akım koruma rölesi, kaçak akım koruma rölesi), bir hattın faz ve nötr iletkenlerini aynı anda izler. Normal durumda fazdan giden akım nötrden aynen geri döner. İletkenlerden biri nemli bir yüzeye, cihaz gövdesine ya da bir insana temas edip akımın bir kısmı toprağa giderse giden ile dönen arasında fark oluşur. Bu farka kaçak akım denir; röle bu fark etiketindeki değere (IΔn) yaklaşınca saniyenin küçük bir bölümünde devreyi keser.

• 30 mA: Can koruması. Konutlarda priz, banyo, mutfak ve dış mekân hatlarında kullanılan değerdir.
• 300 mA: Yangın koruması. İnsanı korumaya yetmez; ayrıntı için 30 mA mı 300 mA mı rehberine bakın.

Rölenin tipi (AC, A, F, B) hangi tür kaçağı algılayabildiğini belirler; bkz. kaçak akım rölesi tipleri.

Önce hangisi attı: sigorta mı, röle mi?

Elektrik kesildiğinde panoya bakın ve kolu aşağı düşen cihazı bulun. İki cihazın görevi farklıdır:

• Otomatik sigorta (aşırı akım koruması): Hattan kablonun taşıyabileceğinden fazla akım çekilince (aşırı yük) ya da kısa devrede atar. Çoğunlukla aynı anda çok güçlü cihaz çalıştırılınca olur. Bkz. B ve C tipi sigorta farkı.
• Kaçak akım rölesi: Akımın miktarına değil, giden ile dönen arasındaki farka bakar. Bir lamba kadar az yük çekilirken bile kaçak varsa atar; buna karşılık aşırı yükte atmaz.

Röle genellikle "T" ya da "TEST" düğmesi olan, 2 ya da 4 modül genişliğinde cihazdır. Hem kaçak akım hem aşırı akım koruması yapan kombine cihazlar (kaçak akım korumalı sigorta) da vardır; bunlarda hangisinin attığını cihazın göstergesi ya da elektrikçi söyler. Panonun düzeni için evde kaç amper sigorta kullanılır rehberine bakın.

Kaçak akım rölesi neden atar?

• Nemli priz, buat ya da anahtar: Banyo, mutfak, bodrum ve dış cephedeki kutulara su ya da yoğuşma girerse faz ile toprak arasında küçük bir akım yolu oluşur. Rutubetli duvarın içindeki ek yerleri de aynı etkiyi yapar.
• Rezistanslı cihazlar: Termosifon, su ısıtıcı (kettle), çamaşır ve bulaşık makinesi, fırın ve ocak rezistanslarının izolasyonu zamanla bozulur. Bazı rezistanslar uzun süre kullanılmayınca nem çeker ve ilk ısınmada kaçak yapar. Röle çoğu zaman cihaz ısıtmaya başladığı anda atar.
• Dış mekân armatürleri ve bahçe hatları: Contası yorulmuş bahçe lambası, duvar apliği, toprağa gömülü kablo ek yerleri, havuz ve süs havuzu pompaları, dış prizler.
• Hasarlı kablo: Ezilmiş, delinmiş (duvara çivi ya da vida çakılırken), kemirilmiş ya da ısınıp eskimiş kablolar.
• Nötr ile toprağın karışması: Röleden sonraki herhangi bir noktada nötr iletkeni toprak iletkenine değer ya da bağlanırsa dönen akımın bir kısmı topraktan döner ve röle atar. Topraklaması olmayan evde prizin toprak ucunu nötre köprülemek de bu sonucu doğurur ve ayrıca tehlikelidir. İki ayrı rölenin nötrlerinin birbirine karışması da sık görülen bir montaj hatasıdır.
• Birden fazla cihazın toplam kaçağı: Bilgisayar, televizyon, LED sürücü, inverterli klima gibi elektronik cihazların filtreleri normalde de çok küçük bir akımı toprağa verir. Tek bir 30 mA röle bütün evi besliyorsa bu küçük kaçaklar toplanır. Yaygın öneri, bir rölenin altındaki kalıcı toplam kaçağın rölenin değerinin yaklaşık üçte birini (30 mA rölede yaklaşık 10 mA) geçmemesidir. Çözüm hatları iki ya da daha fazla röleye bölmektir.
• Yıldırım ve aşırı gerilim: Yakına düşen yıldırım ya da şebekedeki ani gerilim darbeleri, kablolar ve cihaz filtreleri üzerinden anlık kaçak akım oluşturup röleyi attırabilir. Cihazları aşırı gerilime karşı koruyan cihaz parafudrdur; panodaki yeri ve röleyle ilişkisi elektrikçinin işidir. Bkz. parafudr nedir.
• Yanlış tip röle: AC tipi röle, elektronik cihazların oluşturduğu darbeli DC kaçakları algılamayabilir; bu durumda sorun gereksiz atma değil, korumanın çalışmamasıdır. İnverterli cihaz ve elektronik yük hatlarında en az A tipi kullanılır. Elektrikli araç şarj hattında A tipi röle, şarj cihazında DC kaçak algılama varsa yeterlidir; yoksa B tipi gerekir. Bkz. şarj istasyonunda A tipi kaçak akım rölesi.
• Arızalı röle: Röleler de yaşlanır; mekanizma yıpranabilir, içine nem ya da toz girebilir. Hiçbir hat bağlı değilken bile atan ya da test düğmesine basılınca düşmeyen röle şüphelidir. Röle ayrıca aşırı yüke karşı koruma yapmaz; anma akımı önündeki sigortadan küçük seçilmişse ısınabilir. Bağlantı ve seçim için monofaze ve trifaze kaçak akım rölesi rehberine bakın.

Yağmurda, gece ya da belirli saatte atıyorsa

Rölenin ne zaman attığı, sebebi bulmak için en değerli ipucudur. Not alın:

• Yağmurda atıyorsa: Dış mekân armatürü, bahçe ya da balkon prizi, cephe aydınlatması, klima dış ünitesi, çatıdan ya da duvardan su alan buat akla gelir. Kurudukça sorun kendiliğinden geçebilir, ama izolasyon bozulmuştur ve tekrar eder.
• Gece atıyorsa: Zaman saatine bağlı bahçe ya da tabela ışığının yanması, gece tarifesinde çalışan termosifon, buzdolabının buz çözme rezistansı ve sabaha karşı artan yoğuşma sık görülen sebeplerdir.
• Belirli bir cihaz çalışınca atıyorsa: Sorun büyük ihtimalle o cihazdadır (rezistans, motor, kablo ya da fiş).
• Rastgele atıyorsa: Toplam kaçak sınırda olabilir; küçük bir ek kaçak röleyi düşürür. Nötr-toprak karışması da yük değiştikçe rastgele atma yapar.

Kaçak akım rölesi sürekli atıyorsa ne yapılır?

Aşağıdaki adımlar yalnız panodaki kolları açıp kapatmayı ve fiş çekmeyi içerir; pano kapağını sökmeyin, klemenslere dokunmayın. Panoya ıslak elle ya da ıslak zeminde dokunmayın.

1. Yanık kokusu, duman, ısınmış ya da kararmış priz, su basmış bir yer görüyorsanız röleyi kaldırmayın. Elektrikçi çağırın.
2. Rölenin beslediği bölümdeki bütün cihazları fişten çekin. Termosifon, fırın, ocak gibi sabit bağlı cihazların kendi sigortalarını kapatın.
3. Röleyi bir kez kaldırın. Kalkıyor ve kalıyorsa cihazları birer birer takıp çalıştırın. Röleyi attıran cihazı kullanmayın; yetkili servise gösterin.
4. Cihazlar çekiliyken de atıyorsa rölenin altındaki bütün sigortaları kapatın, röleyi kaldırın ve sigortaları tek tek açın. Hangi sigorta açılınca röle atıyorsa sorun o hattadır. O sigortayı kapalı bırakıp evin geri kalanını kullanabilirsiniz; hattı elektrikçiye gösterin.
5. Bütün sigortalar kapalıyken bile röle atıyorsa sorun rölenin kendisinde, röle ile sigortalar arasında ya da bir hattın nötründe olabilir. Sigorta yalnız fazı keser; nötr ile toprağın karıştığı bir hat, sigortası kapalıyken de röleyi attırabilir. Bu noktadan sonrası elektrikçinin işidir.

Röleyi arka arkaya defalarca kaldırmaya çalışmayın. Her atma, bir yerde akımın olması gerekmeyen bir yola gittiğini gösterir.

Elektrikçiye kalan işler

• İzolasyon direnci ölçümü (megger): Hat enerjisizken, elektronik cihazlar ayrılarak 500 V DC ile ölçülür. Konut devrelerinde IEC 60364-6'ya göre en az 1 MΩ beklenir. Düşük değer kablonun, buatın ya da bir bağlantının nemlendiğini ya da hasar gördüğünü gösterir.
• Kaçak akım pens ampermetresiyle her hattaki kalıcı kaçağın ölçülmesi; toplam kaçak yüksekse hatların ikinci bir röleye bölünmesi.
• Nötr-toprak ayrımının kontrolü, karışmış nötrlerin ayrılması, prizlerdeki hatalı köprülerin kaldırılması.
• Rölenin açma akımı ve süresinin test cihazıyla ölçülmesi. Genel tip bir röle, değerindeki kaçakta 300 ms içinde açmalıdır.
• Topraklama direncinin ölçülmesi; bkz. topraklama nedir, nasıl ölçülür.
• Islanmış buat, priz ve dış mekân bağlantılarının yenilenmesi, gerekiyorsa röle tipinin ya da tesisatın gözden geçirilmesi; bkz. ev elektrik tesisatı yenileme.

Röleyi asla iptal etmeyin

Sık atan röleyi panodan çıkarmak, köprülemek, altındaki hatları röle öncesine bağlamak ya da 30 mA yerine 300 mA takmak kesinlikle yapılmamalıdır. Röle atıyorsa bir kaçak vardır; röleyi devre dışı bırakmak kaçağı ortadan kaldırmaz, yalnız sizi korumasız bırakır. Bir sonraki temas elektrik çarpmasıyla, nemli bir buattaki kaçak ise yangınla sonuçlanabilir.

Röle sağlam mı? TEST düğmesi

Her rölede "T" ya da "TEST" yazan bir düğme vardır. Basınca röle yapay bir kaçak oluşturur ve hemen düşmelidir. Yaygın öneri ayda bir test etmektir; uzun süre hiç açmayan röleler zamanla tutukluk yapabilir. Test sırasında röleye bağlı hatların elektriği kesilir; bilgisayar gibi cihazları önceden kapatın. Düğmeye basınca düşmeyen röle korumuyor demektir ve yetkili elektrikçi tarafından değiştirilmelidir.

Sitemizdeki kaçak akım röleleri

Sitemizde Legrand XC10 kaçak akım röleleri AC ve A tipinde, 2 kutup (monofaze) ve 4 kutup (trifaze), 25, 40 ve 63 A, 30 mA ve 300 mA seçenekleriyle bulunur. EN/IEC 61008-1'e uygundur; 2 kutuplu modeller 2 modül, 4 kutuplu modeller 4 modül yer kaplar. İnverterli cihaz, çamaşır makinesi ve elektronik yük hatları için A tipi, genel konut hatları için AC tipi seçilir. Röle değişimi ve hat bölme işi yetkili elektrikçiye yaptırılmalıdır. Ürünleri Bursa Nilüfer'deki ENGN mağazasında da görebilirsiniz.

• → Kaçak akım rölesi
• → Legrand XC10 A tipi kaçak akım rölesi
• → Legrand XC10 AC tipi kaçak akım rölesi
• → Kaçak akım rölesi tipleri